منظری میان‌‍‌رشته‌ای (فرهنگی-روانشناختی)؛
مرتبط با موضوعاتِ آیینی و فرهنگی، خرده‌فرهنگ‌ها، سلامت جسمانی و بهداشت روانی، افزایش فعالیت‌های گروهی و تعامل اجتماعی نوجوانان از منظر جامعه‌شناختی، کمک به حفظ اصالت فرهنگی و باورهای بومی
زیست دوران ما با توجه به افزایش سرعت کاراییِ تکنولوژی، خلق ابزارهایِ تسهیلگر در هر زمینه‌ای و به‌طور کلی بهبود روندهایِ کمی و محاسباتی، هنوز مانند ادوار گذشته خالی از شکاف‌ها و کمبودهای کیفیتی و روانی نیست. یکی از این مسائلِ نگران‌کننده عدم دقت کافی و جدی به "سلامت روان نوجوانان" به‌ویژه در عصر حاضر و فردگراست. زمانی که بسیاری از فعالیت‌ها در هر دستگاه و سازمانی حتی مدارس توسط یک همکارِ مصنوعی و خودساخته انجام می‌شود و تا حد زیادی فرد را در هر سنی و با هر جنسیتی به عدم تحرک کافی جسمی و انزوای اجتماعی و بی‌توجهی به فعالیت‌های گروهی واقعی و چهره به چهره دچار می‌سازد. به عبارتی، نبود نظارت کافی و تخصصی بر کیفیت پیوندِ روابط ذهنی و جسمی این افراد مد نظر است. در دلِ سخن از کودکان و نوجوانان مقوله‌ی آموزش و تربیت و سیستم‌های فرهنگی و اجتماعی نهفته است و نمی‌توان تأثیر همبستگیِ فعالیت‌های گروهی و جمعی را نادیده گرفت. شاید در تعبیر نخست و نگاه اول مسئله‌ی اعمال ورزشی در ذهن متبادر شود، اما مقصود فراتر از اینهاست. زیرا بسته به بافت فرهنگی و هر جامعه‌ای زاویه‌ی نگاه به هر مبحثی در تدوین سیاست‌گذاری‌ها بسیار تأثیرگذار است. به‌عنوان مثال در بسیاری از نواحی جغرافیایی ورزش در حد همان زنگ تفریح است و در خارج از چهارچوب مدرسه جدی گرفته نمی‌شود. حال در این میان برخی از فعالیت‌هایِ بومی مانند رقص‌های محلی که پیوستگی و انسجام گروهی را می‌طلبند، همانند ورزش جدا از تندرستیِ جسمانی بر بهبودِ سلامت روانی و ذهنی و کاهش افسردگی و انواع بیماری‌ها نقش بسیار خاص و پررنگی دارند. با توجه به پژوهش‌هایِ اخیر(2026-2020) و با تأکید متفکران و مفسران این عرصه، نبود پژوهش‌های کافی در زمینه‌ی آمیختگی روانی- اجتماعی و شکاف دانشی در حوضه‌ی مطالعاتِ رقص‌های بومی باعث شده است تا این بستر تنها به تحلیل‌هایِ فیزیکی و بدنی تقلیل یابد و از تأثیرگذاریِ شگرف آن بر نوسازیِ روانِ نوجوانان و افراد در معرض خطر غافل شویم. این گروه از افراد به‌طور خاص در معرض خطرِ رفتارهای کم‌تحرک، سلامت روانی ضعیف و کیفیت زندگی پایین‌تر هستند و با توجه به تحقیقات میدانیِ سالهای اخیر می‌توانند از فعالیت‌های انگیزشی و ارتقادهنده‌ی سلامت مانند رقص‌های محلی و آیینی سود ببرند.
گزارشی از سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد که ۸۱ درصد از نوجوانان در سراسر جهان از فعالیت‌های بدنی کافی برخوردار نیستند و از لذت‌ها و مزایای فعالیت‌های بدنی منظم و مستمر برای سلامت اجتماعی، جسمانی و روانی بهره‌مند نمی‌شوند. زیرا ارتباط میان فعالیت‌های بدنی، رفتارهای کم‌تحرک (نشستن طولانی‌مدت) و سلامت روان در نوجوانان به خوبی اثبات شده است. وضعیت نامطلوب سلامت جسمانی در نوجوانان نسل مجازی اغلب با سلامت روان ضعیف همراه است؛ چرا که نوجوانانی که سبک زندگی کم‌تحرک دارند، سطوح بالاتری از اضطراب و افسردگی را تجربه می‌کنند و از عزت‌نفس، تصویر ذهنی از خود و رضایت از زندگی پایین‌تری برخوردارند[1]. در واقع سطوح بالاتر اعمال بدنی با کیفیت زندگیِ بهترِ مرتبط با سلامت همراه است، در حالی که رفتارهای کم‌تحرک با کیفیت زندگیِ پایین‌تر در نوجوانان مرتبط دانسته شده‌اند. نکته‌ی قابل توجه این است که کم‌تحرکی به‌ویژه در میان نوجوانان یکی از چالش‌های عمده سلامت در سطح جهانی است، بنابراین طبق مطالعاتِ انسان‌شناسی تکاملی رقص‌های بومی مانند یک بازی مسری بوده و باعث می‌شوند تا افراد در هر سنی و با هر جنسیتی تمایل به مشارکت را از خود نشان دهند.
به‌طور خلاصه،
پژوهش‌ها نشان داده‌اند که سلامت جسمانی و روانی نامطلوب در دوران نوجوانی احتمال بروز چاقی، افسردگی، اضطراب و کیفیت زندگی پایین‌تر در سراسر دوران بزرگسالی را افزایش داده‌اند. بنابراین، ضروری است که جامعه و نهادهایِ گوناگونِ آموزشی و فرهنگی، دولتی و خصوصی، بر اقداماتی جهت افزایش فعالیت‌های بدنی و اجتماعی تمرکز کنند؛ این امر هم برای نوجوانان سالم و هم برای نوجوانانی که در معرض خطر هستند تأثیرگذار است. برای مثال، مدارس بستری ایده‌آل برای نوجوانانِ در معرض خطر یا آسیب‌پذیر در جهت افزایشِ فعالیت‌های بدنیِ ارتقادهنده‌ی سلامت فراهم می‌کنند. نوجوانان و افرادِ در معرض خطر را می‌توان کسانی دانست که به دلایل حرفه‌ای، شخصی یا اجتماعی، از نظر تحصیلی و اجتماعی-جمعیت‌شناختی در وضعیت نامساعدی قرار دارند. یا کسانی که به دلیل اختلالات سلامت روان یا مشکلات رفتاری، پیش‌تر با سیستم‌های درمانی (بیمارستانی) یا خدمات اجتماعی در تماس بوده‌اند و یا به واسطه‌ی شرایطی دیگر، آسیب‌پذیر تلقی می‌شوند.
در این میان رقص‌های فولک و یا بومی به‌مثابه‌ی فعالیت‌هایِ بدنی تعامل اجتماعی و شفاهی را ارتقا می‌دهند. زیرا این عرصه‌ی هنری و فرهنگی فعالیتی چندوجهی است که از طریق حرکاتِ بدنی، گوش‌دادن به موسیقی و گروه‌هایِ اجتماعی، فعالیت‌های جسمانی و شناختی را در هم می‌آمیزد. از این‌رو می‌توان نتیجه گرفت که ؛
اعمالِ رقص ساختارمند می‌تواند سلامت جسمی و روانی و همچنین پتانسیل مقابله با تنهایی، انزوای اجتماعی و رفتارهای کم‌تحرک در بین جمعیت‌ها از جمله توسعه‌ی مهارت‌های اجتماعی و عاطفی و کاهش علائم افسردگی را به طور قابل توجهی بهبود بخشند.
منبع
[1]. Jochum, E., Egholm, D., Oliveira, A. S., & Jacobsen, S. L. (2024). The effects of folk-dance in schools on physical and mental health for at-risk adolescents: A pilot intervention study. Frontiers in Sports and Active Living, 6, 1434661.
نویسنده سیده فرخنده پورنصرانی،
کارشناس و کارشناس ارشد مدیریت بازرگانی دانشگاه گیلان / کارشناس ارشد پژوهش هنر دانشگاه گیلان