از دانشکده هنر تا پشت دوربین تلویزیون

عطاران ابتدا در مشهد اقتصاد خواند، اما به واسطهی علاقهاش به هنرهای تجسمی، راهی دانشکدهی هنرهای زیبای دانشگاه تهران شد تا طراحی صنعتی بخواند. همانجا بود که پای او به دنیای تئاتر و بازیگری باز شد. شروع کارش در تلویزیون با سریال «بیداران» در سال ۱۳۶۹ بود، اما آنچه او را به چشم آمد، حضور در برنامههای طنز مهران مدیری بود. «پرواز ۵۷»، «ساعت خوش» و «سال خوش» نهتنها او را به بازیگری کمدی تبدیل کرد، بلکه به او یاد داد چطور میتوان با حداقل امکانات، حداکثر تأثیر را روی مخاطب گذاشت. عطاران در آن سالها هنوز در سایهی بازیگران بزرگتر بود، اما استعدادش در خلق موقعیتهای کمدی، بهسرعت خودش را نشان داد.

کارگردانی رضا عطاران؛ زمزمههای اولیه تا جهش با «خوابم میآد»

عطاران کارگردانی را با سریالهای کودکانه آغاز کرد؛ «سیب خنده» (۱۳۷۶) و «آقای رئیسجمهور» (۱۳۷۹) نمونههایی از این دوران بودند. اما او خیلی زود متوجه شد که برای ساخت کمدیای که دغدغههای اجتماعی داشته باشد، باید خودش پای کار بیاید. مجموعههای «خانهبهدوش» (۱۳۸۳) و «متهم گریخت» (۱۳۸۴) نقطهی عطف کارنامهی کارگردانی او در تلویزیون بودند. این سریالها که با فیلمنامهای از پیمان قاسمخانی و مهراب قاسمخانی ساخته شدند، نگاه تازهای به طنز موقعیت در ایران داشتند. خانوادهی عسگرخان در «خانهبهدوش» یا ماجرای پدری که مجبور بود برای فرار از خجالت، خودش را متهم معرفی کند، هنوز هم برای خیلیها شیرینترین خاطرهی تلویزیونی محسوب میشود.

«بزنگاه» (۱۳۸۷) آخرین سریال عطاران برای تلویزیون بود. سریالی که دربارهی یک خانوادهی لواسانی و کارخانهی نمکشان بود، شاید اوج کارهای کمدی عطاران در قاب کوچک باشد. دیالوگهای ماندگار «عبدی» و «بهتاش» و «افسر» هنوز هم در محافل دوستانه تکرار میشود. اما عطاران پس از این سریال، قفسهی تلویزیون را بست و تمام توانش را به سینما برد؛ چرا که معتقد بود در سینما آزادی بیشتری برای بیان حرفهایش دارد.

مسیر پرفرازونشیب سینمایی رضا عطاران 

ورود جدی عطاران به سینما با فیلم «کلید ازدواج» شروع شد، اما او در فیلمهای کمدی موفقی چون «خروس جنگی» (۱۳۸۶) و «ورود آقایان ممنوع» (۱۳۸۹) توانست جای پای خود را محکم کند. «اسب حیوان نجیبی است» (۱۳۸۹) دیگر فیلمی بود که او را به عنوان بازیگر نقش اول کمدی تثبیت کرد و برای آن تندیس لبخند زرین گرفت.

با این حال، کسانی که عطاران را فقط در قالب کمدی میشناختند، با فیلم «دهلیز» (۱۳۹۱) غافلگیر شدند. عطاران در این فیلم به کارگردانی بهروز شعیبی، نقش مردی را بازی کرد که به جرم قتل، در سلول انفرادی منتظر اعدام است، اما یک دیدار ساده با فرزند خردسالش، دنیای درونی او را متلاشی میکند. او در این فیلم یک کلمهی اضافی نمیگوید، اما نگاهها و سکوتهایش، از هر دیالوگی گویاتر است. این فیلم، مرزهای بازیگری عطاران را گسترش داد و همه را متوجه ظرفیت بالای او در نقشهای دراماتیک کرد.

«طبقه هساث» و اولین سیمرغ افتخارآمیز رضا عطاران

اما فیلمی که عطاران را از یک بازیگر خوب به یک بازیگر بزرگ تبدیل کرد، بدون شک «طبقه هساث» (۱۳۹۲) بود. فیلمی از کمال تبریزی که داستان کارمندان یک شرکت تعاونی مسکن را روایت میکرد که پس از پیروزی انقلاب، قرار است در یک ساختمان بزرگ اسکان داده شوند، اما اتفاقات پیشبینینشدهای رخ میدهد. عطاران در نقش «حمید»، کارمندی ساده و بامعرفت، آنقدر طبیعی و باورپذیر ظاهر شد که سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد را برایش به ارمغان آورد. بعضی از منتقدان معتقدند که دیالوگ معروف «ما آدمها همهشان یه جوری حقشناسیم» در این فیلم، عصارهی جهانبینی عطاران به شخصیتهایش است.

نهنگ عنبر؛ احیای کمدی نوستالژیک

«نهنگ عنبر» (۱۳۹۳) و دنبالهاش «نهنگ عنبر ۲» (۱۳۹۵) شاید جنجالیترین و در عین حال پرفروشترین آثار عطاران باشند. او در نقش «ارژنگ صنوبر» مردی میانسال و عاشقپیشه را بازی کرد که عکس یک زن را در بچگی دیده و سالها در انتظار یافتن اوست. این فیلم با وجود انتقاداتی که به شوخیهای سخیف آن وارد شد، اما به خاطر فضای نوستالژیک و موسیقیهای خاطرهانگیز، توانست رکورد فروش را بشکند و نشان دهد عطاران هنوز هم قدرت جذب مخاطب عام را دارد.

«هزارپا»؛ رکوردشکن با لباس جانباز 

فیلم «هزارپا» (۱۳۹۷) به کارگردانی ابوالحسن داوودی و نویسندگی پیمان قاسمخانی، یکی از پرفروشترین و پربینندهترین فیلمهای تاریخ سینمای ایران است. عطاران در نقش یک کیفقاپ به اسم رضا، با لباس جانباز و عصا، خود را به جای فردی دیگر جا میزند تا به زندگی دختری ثروتمند نزدیک شود. او در این فیلم، تعادل ظریفی میان کمدی، ملودرام و حتی نقد اجتماعی برقرار میکند و نشان میدهد که چطور میتوان با یک نقش ظاهراً کمدی، لایههای عمیقتری از فقر، عشق و هویت را به تصویر کشید. حضور جواد عزتی در کنار عطاران، شیمی جذابی ایجاد کرد که به جذابیت فیلم افزود.

«مصادره» و نگاهی به تاریخ معاصر

«مصادره» (۱۳۹۶) به کارگردانی مهران احمدی، یکی از متفاوتترین فیلمهای عطاران است. او در این فیلم نقش کارمند سادهلوح ساواک را بازی میکند که پس از انقلاب، با تناقضهای هویتی و عاطفی دستوپنجه نرم میکند. این فیلم هرچند در ژانر کمدی میگنجد، اما بهخاطر نگاه طنزآمیز به تاریخ معاصر، یکی از بحثبرانگیزترین آثار عطاران محسوب میشود.

بازگشت به درام با «روشن» و سیمرغ دوم رضا عظاران

پس از چند سال حضور در کمدیهای پرفروش، عطاران بار دیگر ثابت کرد که بازیگری جدی را هرگز کنار نگذاشته. فیلم «روشن» (۱۳۹۹) به کارگردانی روحالله حجازی، او را در نقش مردی میانسال به نام فرخ نشان میدهد که با بحران مسکن و ازدواج ناموفق دست به گریبان است. بازیِ سکوتها، نگاههای خسته و ناامیدی فروخوردهی عطاران در این فیلم چنان تأثیرگذار بود که دومین سیمرغ بلورین بهترین بازیگر مرد را برایش به ارمغان آورد. این فیلم، تأکیدی دوباره بر این نکته بود که عطاران در بازیگری محدود به ژانر خاصی نیست.

بازگشت به نمایش خانگی با «دفتر یادداشت»

پس از سالها دوری از سریالسازی، عطاران در سال ۱۴۰۲ با سریال نمایش خانگی «دفتر یادداشت» به کارگردانی کیارش اسدیزاده، به دنیای سریال بازگشت. او در نقش «ایرج مجد»، پیرمردی با آلزایمر که درگیر ماجراهای جنایی و معمایی میشود، ظاهر شد. این سریال با فضایی ملتهب و معمایی، بار دیگر نشان داد که عطاران حتی در میانسالی هم میتواند مخاطب جدید جذب کند و تکنیکهای بازیگریاش را بهروز نگه دارد.

سبک خاص رضا عطاران و تأثیر بر نسل جدید

رضا عطاران در کنار رضا کیانیان، پرویز پرستویی و مهران مدیری، یکی از معدود بازیگرانیست که هم در سینمای روشنفکری جایگاه دارد و هم در سینمای عامهپسند محبوب است. او هیچوقت خودش را جدا از مردم ندانست و به همین دلیل، مردم هم او را دوست دارند. میمیک صورتش، لهجهی خاص و نحوهی ایستادنش، قابل کپیبرداری نیست و خیلی از بازیگران جوان تلاش کردهاند از او تقلید کنند، اما هیچکس به عمق بازیهایش نرسیده است.

رضا عطاران در مصاحبههایش همیشه تأکید کرده که به بازیگران جوان توصیه میکند در وهلهی اول خودشان باشند و شخصیت را از درون باور کنند، نه اینکه به تقلید از دیگران بپردازند.

جمعبندی نهایی

رضا عطاران مسیری طولانی را طی کرده: از برنامههای طنز تلویزیونی دههی ۷۰، تا سریالهای ماندگار «خانهبهدوش» و «متهم گریخت»، از فیلمهای کمدی پرفروشی مثل «نهنگ عنبر» و «هزارپا»، تا نقشهای دراماتیک برندهی سیمرغ در «طبقه هساث» و «روشن». او نشان داده که اگرچه کمدی زبان مادری اوست، اما در انتقال احساسات عمیق انسانی نیز استاد است. رضا عطاران با بیش از ۳۰ سال فعالیت مستمر، میراثی از خنده و تفکر برای مخاطبان ایرانی به جا گذاشته و هنوز هم یکی از جدیترین گزینهها برای هر کارگردان صاحبنامی در سینمای ایران است. او از کوچههای باریک طنز تلویزیونی به اوج درام رسید، بیآنکه هیچوقت ریشههایش را فراموش کند. این، شاید بزرگترین هنر او باشد.