تاریخچه کتاب خوانی
در ادامه، متن جامعی با عنوان «از نگارش تا چاپ: تاریخچه تحول کتاب به مثابه یک شیء هنری و فرهنگی» برای انتشار در سایت «خانه هنر ایرانیان» ارائه شده است. این مقاله در ۸ بخش اصلی تنظیم شده و تلاش شده است تا علاوه بر روایت تاریخی، به ابعاد هنری و زیباییشناختی کتابآرایی نیز پرداخته شود تا با هویت هنری سایت شما هماهنگی داشته باشد.
از نگارش تا چاپ: تاریخچه کتاب خوانی را به مشابه یک شیء هنری و فرهنگی
مقدمه: کتاب؛ میراثدار فرهنگ و هنر
کتاب، تنها مجموعهای از کاغذهای مصور یا نوشتهشده نیست که بین دو جلد صحافی شده باشد. کتاب هویتی سیال دارد و در طول تاریخ، نقشهای گوناگونی را ایفا کرده است:
از الواح گلی که قراردادهای تجاری سومر را ثبت میکردند تا طومارهای پاپیروسی که رازهای دنیای پس از مرگ را برای مصریان باستان فاش میساختند، و از نسخ خطی زرنگار ایرانی که اوج هنر نگارگری را به نمایش میگذاشتند تا جلدهای چرمی و نقرهفشان دوره صفوی. کتاب، همواره در طول تاریخ، بستری برای تلفیق دانش، ایمان و هنر بوده است .
«خانه هنر ایرانیان» با نگاهی به میراث غنی این سرزمین، در این نوشتار به سفری در اعصار مختلف میرود تا تاریخچه این شیء ارزشمند را از منظر تحول ساختاری و هنری واکاوی کند. سفری از لوحهای گلی بینالنهرین تا انقلاب چاپ گوتنبرگ و تأثیر آن بر هنر کتابآرایی ایرانی.
بخش اول: طلوع نگارش؛ از لوحهای گلی تا اختراع کاغذ
تاریخچه کتاب خوانی به قدمت تمدن است. حدود پنج هزار سال پیش، بشر به این نتیجه رسید که برای سپردن اندیشهها و رویدادها به آینده، به رسانهای پایدارتر از حافظه نیاز دارد. نخستین گامها در این مسیر در منطقه حاصلخیز بینالنهرین برداشته شد .
۱. لوحهای گلی (۳۵۰۰ سال پیش از میلاد)
سومریان با ابداع خط میخی، انقلابی در ثبت اطلاعات ایجاد کردند. آنها برای نوشتن از قلمی فلزی به شکل میخ استفاده میکردند و بر روی لوحهایی از گل نرم مینوشتند.
سپس این لوحها را در کوره میپختند تا به قطعاتی سخت و ماندگار تبدیل شوند. این لوحها، کهنترین شکل «کتاب» هستند. محتوای این الواح بیشتر شامل متون اقتصادی، اداری، حقوقی و گاه ادبی مانند حماسه «گیلگمش» بود. جالب است بدانید که در کتابخانه «تلو» نزدیک به ۳۰ هزار لوح گلی نگهداری میشد که نشان از اهمیت کتاب و کتابداری حتی در آن دوران دارد .
۲. پاپیروس (۲۰۰۰ سال پیش از میلاد)
در مصر باستان، با توجه به شرایط اقلیمی و جغرافیایی، ماده نوشتاری متفاوتی به نام «پاپیروس» رواج یافت. پاپیروس از مغز ساقه گیاهی به همین نام ساخته میشد و به صورت طومارهایی با طول چندین متر درمیآمد. مصریان بر روی این طومارها با خط تصویری (هیروگلیف) و با قلمی نمیمانند.
مینوشتند. مشهورترین کتاب مصری، «پاپیروس پریس» (قدیمیترین کتاب مصری) و «کتاب مردگان» هستند که کهنترین نمونههای کتاب مصور جهان به شمار میروند. مصریان آنچنان برای کتاب احترام قائل بودند که آن را جاودانهتر از بناهای سنگی میدانستند .
۳. پوستنویسی (پارشمن)
در کنار پاپیروس، استفاده از پوست حیوانات (مانند پوست گوساله، بز و گوسفند) نیز رواج داشت. پوست نسبت به پاپیروس دوام بیشتر و انعطافپذیری بهتری داشت و مرکب را از هر دو طرف جذب میکرد. این ویژگیها، پوست را به مادهای ایدهآل برای نوشتن متون مهم و مذهبی تبدیل کرد .
۴. اختراع کاغذ (چین، قرن دوم میلادی)
نوآوری بزرگ بعدی به چین باستان بازمیگردد. در سال ۱۰۵ میلادی، «تسای لون» (Cai Lun)، وزیر کشاورزی چین، فرآیند تولید کاغذ را از الیاف گیاهی مانند کنف، پوست درخت توت و کهنههای پارچهای به صورت صنعتی و سازمانیافته ثبت کرد. این اختراع به تدریج از طریق جاده ابریشم به جهان اسلام و سپس به اروپا راه یافت و تحولی شگرف در صنعت کتابنویسی پدید آورد .
بخش دوم: انقلاب در ساختار؛ از طومار تا کدکس
یکی از مهمترین تحولات در تاریخ کتاب، تغییر شکل آن از طومار به «کدکس» بود. کدکس، همان شکل امروزی کتاب است که در آن ورقها (از پاپیروس، پوست یا کاغذ) از وسط تا خورده و به یکدیگر دوخته میشوند .
اگرچه رومیان باستان از الواح چوبی به همپیوسته (معروف به «کودیسل») برای یادداشتبرداری استفاده میکردند، اما این مسیحیان اولیه در قرن دوم میلادی بودند که کدکس را برای نگارش متون مقدس خود (انجیل) به کار گرفتند. دلیل این انتخاب، مزایای متعدد کدکس نسبت به طومار بود:
جستجوی آسانتر: برای یافتن یک بخش خاص در طومار باید کل آن را باز میکردید، در حالی که در کدکس میتوانستید مستقیماً به صفحه مورد نظر بروید.
ظرفیت بیشتر: کدکس میتوانست مجموعه کاملی از متون (مانند چهار انجیل) را در یک جلد گرد آورد.
نگهداری و محافظت راحتتر: جلد سخت کدکس از صفحات در برابر آسیب محافظت میکرد و حمل آن آسانتر بود.
از قرن چهارم میلادی به بعد، کدکس به تدریج جایگزین طومار شد و شکل غالب کتاب در جهان غرب و شرق گردید .
بخش سوم: کتاب در ایران؛ از اوستا تا نسخ خطی زرینفشان
تمدن ایران نیز از دیرباز با کتاب عجین بوده است. در ایران باستان، کتابها عمدتاً بر روی پوست گاو (گوساله) نوشته میشدند. مشهورترین کتاب دوره باستان ایران، «اوستا» بوده که بر روی ۱۲۰۰ قطعه پوست گاو نوشته شده بود و بعدها در حمله اسکندر به آتش کشیده شد.
۱. دوران ساسانی
در دوره ساسانی، کتاب و کتابت جایگاه ویژهای یافت. «دینکرد» (دانشنامه مزدیسنا) و «کارنامه اردشیر بابکان» از مهمترین آثار بازمانده از آن دوره هستند. کتابها در این زمان بیشتر به صورت طومارهای پوستی یا جُنگهایی از اوراق بودند.
۲. دوران طلایی اسلامی (سدههای ۴ تا ۹ هجری)
با ورود اسلام به ایران و تشویق دین جدید به خواندن و نوشتن، فرهنگ کتابنویسی رونقی بیسابقه یافت. اما اوج شکوفایی کتاب به مثابه یک اثر هنری، همزمان با شکوفایی خط و تذهیب بود. هنر کتابآرایی ایرانی (هنر خوشنویسی، تذهیب، تشعیر، جدولکشی و نگارگری) به اوج خود رسید.
هنرهای وابسته به کتاب در تمدن اسلامی-ایرانی:
خوشنویسی: خط به مثابه هنر مقدس. اقلام ششگانه (محقق، ریحان، ثلث، نسخ، رقاع، توقیع) توسط «ابن مقله بیضاوی شیرازی» و «ابنالبواب» قاعدهمند شد و سپس هنرمندان ایرانی مانند «میرعلی تبریزی» (مخترع خط نستعلیق) و «میرعماد حسنی» آن را به کمال رساندند.
تذهیب: زراندود کردن صفحات و حاشیهها با نقوش اسلیمی و ختایی. هنرمندان تذهیبکار، صفحات کتاب را چون فرشی از نور میآراستند.
نگارگری (مینیاتور): تصویرگری داستانها، به ویژه در کتابهایی مانند شاهنامه فردوسی، خمسه نظامی و کلیله و دمنه. مکاتب هرات (به سرپرستی کمالالدین بهزاد)، تبریز و اصفهان، شاهکارهای بیبدیلی در این زمینه خلق کردند.
جلدسازی: ساخت جلدهای چرمی (جلد تیماج) با نقوش برجسته و قالبزنی شده. در دوره صفوی، جلدهای روغنی و لاکی (جلد قلمداننقاش) با نقوش گل و مرغ و منظرهسازی نیز رواج یافت.
بخش چهارم: کتابخانههای بزرگ تاریخ
با افزایش تولید کتاب، نیاز به محلی برای نگهداری و سازماندهی آنها احساس شد. بدین ترتیب، کتابخانهها پا به عرصه وجود نهادند.
۱. کتابخانه آشوربانیپال (نینوا، ۶۶۸-۶۲۶ پیش از میلاد)
این کتابخانه، نخستین کتابخانه سازمانیافته و منظم تاریخ است. آشوربانیپال، پادشاه آشور، کاتبانی را به سراسر منطقه میفرستاد تا از متون مختلف رونویسی کنند.
لوحهای گلی در این کتابخانه بر اساس موضوع مرتب شده بودند و حتی برچسب شناسایی داشتند. این نخستین گام به سوی «فهرست نویسی» بود .
۲. کتابخانه اسکندریه (قرن ۳ پیش از میلاد)
مهمترین کتابخانه جهان باستان. بطلمیوس اول و دوم، دانشمندان و نویسندگان را از سراسر جهان به اسکندریه دعوت کردند و فرمان دادند تا هر کتابی که وارد بندر میشود، توقیف و از روی آن رونویسی شود.
این کتابخانه صدها هزار طومار پاپیروس را در خود جای داده بود و بزرگترین مرکز علمی و فرهنگی جهان باستان به شمار میرفت .
۳. کتابخانههای دوره اسلامی (بیتالحکمه، دارالعلمها)
در جهان اسلام، کتابخانهها به عنوان مراکز علمی و فرهنگی شکوفا شدند. بیتالحکمه بغداد (قرن ۹ میلادی) و کتابخانههای صاحب بن عباد و عضدالدوله دیلمی در ایران، محل گردهمایی مترجمان، نویسندگان و هنرمندان بودند.
در این دوره، «وقف» کتاب نیز رواج یافت که نقش مهمی در بقای کتابها داشت .
بخش پنجم: انقلاب گوتنبرگ و چاپ سربی (قرن ۱۵ میلادی)
تا پیش از اختراع چاپ، کتابها منحصراً با دست رونویسی میشدند. این کار بسیار زمانبر، پرهزینه و مستعد اشتباه بود. یک کتاب میتوانست ماهها یا سالها وقت یک راهب یا کاتب را برای استنساخ بگیرد و به همین دلیل، کتاب کالایی بسیار نادر و گرانبها بود.
در سال ۱۴۳۹ میلادی، یوهانس گوتنبرگ، زرگر آلمانی، با ترکیب فناوریهای موجود (پرس پیچی، حروفچینی متحرک فلزی و مرکب پایه روغنی)، ماشین چاپ را اختراع کرد. نخستین کتابی که با این روش چاپ شد، «انجیل ۴۲ سطری» بود .
پیامدهای انقلاب چاپ:
سرعت: سرعت تولید کتاب به طرز چشمگیری افزایش یافت.
کاهش قیمت: کتاب از انحصار کلیسا و اشراف خارج شد و در دسترس عموم مردم قرار گرفت.
یکسانسازی متون: از اشتباهات رونویسی جلوگیری شد و متون استاندارد شدند.
گسترش سواد و دانش: دسترسی آسان به کتاب، زمینهساز رنسانس، اصلاحات دینی و انقلاب علمی در اروپا شد.
لازم به ذکر است که پیش از گوتنبرگ، چاپ با حروف چینی متحرک در چین (در حدود قرن ۱۱ میلادی) توسط «بی شنگ» (Bi Sheng) اختراع شده بود، اما به دلیل پیچیدگی خط چینی (هزاران نویسه) و جنس نامناسب مواد (چینیها از گل رس برای ساخت حروف استفاده میکردند که دوام کمی داشت)، این فناوری نتوانست انقلابی مشابه اروپا ایجاد کند .
بخش ششم: ورود چاپ به ایران؛ از چاپ سنگی تا چاپ سربی
چاپ در ایران با تأخیر و از دو راه وارد شد:
۱. چاپ حروفی (سربی)
نخستین کتابهای چاپ شده در ایران به چاپ حروفی (سربی) برمیگردد. اولین کتابهایی که در ایران به این روش چاپ شدند، بیشتر به زبان ارمنی و در محله جلفای اصفهان بود. نخستین کتاب چاپ شده به زبان فارسی، در خارج از ایران (در شهر لایپزیک آلمان) منتشر شد.
۲. چاپ سنگی (لیتوگرافی)
چاپ سنگی که در اروپا اختراع شده بود، در اوایل دوره قاجار (حدود سال ۱۲۵۰ قمری) به ایران وارد شد. در این روش، متن و تصاویر را با مرکب مخصوص بر روی سنگ صافی مینگاشتند و سپس از آن چاپ میگرفتند.
چاپ سنگی در ایران بسیار محبوب شد، زیرا:
امکان چاپ همزمان متن و تصویر را فراهم میکرد.
هنرمندان خوشنویس میتوانستند متن کتاب را مستقیماً بر روی سنگ بنویسند و زیبایی خط ایرانی را حفظ کنند (برخلاف چاپ سربی که خطها یکنواخت و خشک بودند).
برای چاپ کتابهای مذهبی (مانند قرآن) و کتابهای مصور (مانند هزار و یک شب و شاهنامه) بسیار مناسب بود.
بخش هفتم: کتاب در عصر دیجیتال
با ورود به قرن بیست و یکم، کتاب بار دیگر دستخوش تحولی بزرگ شد: کتاب الکترونیک (E-book) . کتاب الکترونیک، نسخه دیجیتالی یک کتاب است که میتوان آن را بر روی دستگاههای مختلف مانند رایانه، تبلت، تلفن هوشمند و کتابخوانهای الکترونیکی (مانند آمازون کیندل) مطالعه کرد .
کتاب صوتی (Audiobook)
شکل دیگر کتاب در عصر جدید، کتاب صوتی است. در این قالب، محتوای کتاب توسط یک یا چند گوینده خوانده میشود و گاه با موسیقی و افکتهای صوتی همراه میگردد. کتاب صوتی به مخاطبان اجازه میدهد تا در زمانهایی که امکان مطالعه فراهم نیست (مانند رانندگی یا ورزش) از کتاب استفاده کنند .
چاپ بر اساس تقاضا (Print on Demand)
فناوری دیگر، چاپ بر اساس تقاضا (POD) است. در این روش، کتابها به صورت انبوه چاپ و انبار نمیشوند، بلکه فایل کتاب به صورت دیجیتال نگهداری میشود و تنها زمانی که مشتری آن را سفارش دهد، یک نسخه از آن چاپ میشود.
این روش به کاهش هزینههای انبارداری و جلوگیری از از بین رفتن کاغذ کمک شایانی میکند .
بخش هشتم: آینده کتاب و پیوند دیرینه آن با هنر
با وجود پیشبینیهای بسیاری که از مرگ کتاب و کاغذ خبر میدادند، کتاب فیزیکی نه تنها از بین نرفت، بلکه جایگاه خود را به عنوان یک شیء هنری و فرهنگی حفظ کرد.
امروزه، کتاب به مثابه یک «شیء هنری» بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. ناشران برای طراحی جلد، قطع، کاغذ و صفحهآرایی کتابها سرمایهگذاری میکنند و کتابهای نفیس با جلدهای چرمی، کاغذهای دستساز و مصورسازیهای ویژه، به عنوان آثار هنری کلکسیونی تولید و عرضه میشوند.
هنرهای سنتی ایران مانند خوشنویسی، تذهیب و نگارگری نیز در قالب «نسخهآرایی» معاصر و همچنین در طراحی گرافیک کتابهای امروزی، حیاتی دوباره یافتهاند. پیوند میان کتاب و هنر، پیوندی ناگسستنی است؛ چرا که کتاب نه تنها ظرف دانش، که ظرف زیبایی و روح هنرمند نیز هست.
نتیجهگیری
تاریخ کتاب، تاریخ تکامل اندیشه و زیباییشناسی بشر است. از لوح گلی ساده تا نسخه خطی زرنگار، از طومار پاپیروس تا جلد لاکی و نقرهفشان، و از صحافی دستی تا چاپ دیجیتال، کتاب همواره همراه و همزاد انسان بوده است. خانه هنر ایرانیان با پاسداشت این میراث گرانبها، بر آن است تا نقش بیبدیل هنر ایران را در این مسیر پرفراز و نشیب به مخاطبان خود یادآور شود و دریچهای نو به سوی شناخت این گنجینههای مکتوب بگشاید.
اگر شما هم هنرمند هستید، جای شما در خانه هنر ایرانیان خالیست.
با عضویت در سامانه خانه هنر ایرانیان، از خدمات تخصصی، حمایتهای صنفی، اطلاعرسانی رویدادها، تسهیلات ویژه هنرمندان و همراهی یک مجموعه حرفهای بهرهمند شوید.
برای ثبتنام و دریافت عضویت رسمی، همین حالا به سامانه عضویت خانه هنر ایرانیان مراجعه کنید و به خانواده بزرگ هنر بپیوندید.
