بیستون؛ کهن‌ترین دفتر تاریخ بشر در دامنهٔ کوه خدا

پیشگفتار

در سی کیلومتری شرق شهر کرمانشاه، در کنار راهی که روزگاری کاروان‌ها را از بابل و بغداد به فلات ایران پیوند می‌داد، کوهی عظیم و مرمرین خودنمایی می‌کند. نام این مکان، بیستون است؛ واژه‌ای که از “بغستان” به معنای “جایگاه خدایان” ریشه گرفته است . در دامنهٔ این کوه مقدس، یکی از بزرگ‌ترین و معتبرترین مجموعه‌های تاریخی جهان قرار دارد. محوطه‌ی تاریخی بیستون، با گنجینه‌ای از آثاری که از دوران پیش از تاریخ تا دوره‌ی صفوی را در خود جای داده، بی‌تردید یکی از ارزشمندترین گنجینه‌های ایران‌زمین است . این مقاله سفری است به این سرزمین اسطوره‌ای، جایی که هر سنگ آن روایتی از شکوه، هنر و باورهای مردمانی را بازمی‌گوید که قرن‌ها پیش در این دیار می‌زیستند.

فصل اول: جغرافیا و تقدس؛ چرا بیستون؟

موقعیت جغرافیایی

محوطه‌ی تاریخی بیستون در استان کرمانشاه، شهرستان هرسین و در جوار شهر بیستون قرار گرفته است . این منطقه در طول پنج کیلومتر و عرض سه کیلومتر گسترده شده و در مسیر باستانی و پُررفتوآمدی واقع است که از هزاران سال پیش، شرق و غرب را به هم متصل می‌کرده است . قرارگیری بیستون بر سر این شاهراه مهم، آن را به مکانی ایده‌آل برای پادشاهان باستانی تبدیل کرد تا بتوانند قدرت و عظمت خود را به نمایش بگذارند .

ریشه‌شناسی نام “بیستون”

نام بیستون از واژه‌ی پارسی باستان «بغستان» (Bagastana) گرفته شده است. «بغ» به معنای خدا و «ستان» پسوند مکان است و روی هم به معنای «جایگاه خدایان» می‌باشد . این نام به‌تنهایی نشان‌دهنده‌ی تقدس این کوه در باورهای ایرانیان باستان است. نخستین اشاره به این مکان در کتاب دیودوروس سیکولوس و به نقل از کتزیاس یونانی آمده که بیستون را کوهی معرفی کرده که به اهورامزدا پیشکش شده است . این واژه در گذر زمان به «بَهیستان»، «بَهیستون» و در سده‌های اسلامی به «بهستون» (به معنای ستون نیکو) تغییر یافت و در نهایت به بیستون معروف شد .

کوه بیستون؛ دیواره‌ای عظیم

کوه بیستون خود یکی از عجایب طبیعی ایران است. این کوه با دیواره‌ای به بلندای ۱۲۰۰ متر و پهنه‌ای بیش از ۵۰۰۰ متر، مرتفع‌ترین دیواره‌ی ایران و پنجمین دیواره‌ی مرتفع جهان به شمار می‌رود . این دیواره‌ی عظیم آهکی، بوم‌نقاشی شده است که هنرمندان و حجاران دوره‌های مختلف، پیام‌های خود را بر آن نقش کرده‌اند.

فصل دوم: بیستون در اعماق تاریخ (دوران پیش از تاریخ)

پیش از آن که پادشاهان هخامنشی بیستون را برای ثبت افتخارات خود برگزینند، این منطقه به دلیل وجود آب فراوان (سراب بیستون) و پناهگاه‌های طبیعی، محل سکونت انسان‌های نخستین بوده است.

غارهای باستانی

در دامنه‌ی کوه بیستون، چندین غار با اهمیت وجود دارد:

• غار شکارچیان: مشهورترین غار بیستون است که در سال ۱۹۴۹ میلادی توسط باستان‌شناس آمریکایی، کارلتون کوون، کاوش شد. در این غار، هزاران ابزار سنگی از نوع فرهنگ موستری و استخوان‌های حیوانات شکاری مانند گوزن و اسب وحشی کشف شد که قدمت آنها به ۴۰ تا ۷۰ هزار سال پیش بازمی‌گردد .

• غارهای مرخرل، مرتاریک، مرآفتاب و مر دودر: این غارها نیز متعلق به دوران پارینه‌سنگی میانی هستند و شواهدی از سکونت انسان‌های نئاندرتال در آنها یافت شده است .

وجود این غارها و سراب دائمی بیستون، نشان می‌دهد که این دره از دیرباز تاکنون همواره محل جذب انسان‌ها بوده است.

فصل سوم: شکوه هخامنشی؛ کتیبه‌ی بی‌همتای داریوش بزرگ

مهم‌ترین و مشهورترین اثر بیستون، بی‌تردید سنگ‌نبشته‌ای است که به فرمان داریوش بزرگ هخامنشی در سال ۵۲۰ پیش از میلاد بر دل صخره کنده شده است .

معرفی کتیبه

کتیبه‌ی بیستون بزرگترین سنگ‌نبشته‌ی جهان و نخستین متن شناخته شده‌ی ایرانی است . این اثر در ارتفاع چند ده متری از سطح زمین و بر دامنه‌ی جنوبی کوه حجاری شده است. ابعاد کلی مجموعه حدود ۷.۸۰ متر عرض و ۲۲ متر طول دارد .

محتوای تاریخی

کتیبه بیستون روایتگر یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ ایران است. داستان از این قرار است که پس از مرگ کمبوجیه (فرزند کوروش)، مغی به نام گئومات با ادعای دروغین خود را بردیا (برادر کمبوجیه) معرفی کرد و بر تخت نشست. داریوش به همراه شش تن از نجبای هخامنشی، گئومات را کشت و پادشاهی را به خاندان هخامنشی بازگرداند. در پی این واقعه، ۱۹ شورش در سراسر امپراتوری رخ داد که داریوش طی یک سال تمامی آنها را فرونشاند . او دستور داد تا شرح این پیروزی‌ها بر کوه بیستون نقش بندد تا آیندگان از آن آگاه شوند.

ویژگی‌های منحصربه‌فرد

1. سه‌زبانه بودن: کتیبه به سه زبان پارسی باستان، ایلامی و اکدی (بابلی) و به خط میخی نوشته شده است . این ویژگی، ارزش زبانی و تاریخی فوق‌العاده‌ای به آن بخشیده است. در حقیقت، کتیبه بیستون برای خط میخی همان نقشی را ایفا کرد که سنگ‌رشته برای هیروگلیف مصری داشت و کلید رمزگشایی از زبان‌ها و خطوط باستانی ایران شد .

2. نقش برجسته: بر فراز کتیبه، نقش برجسته‌ای با ظرافت تمام حجاری شده است. در این نقش، داریوش با قامتی بلندتر از دیگران، پای چپ خود را بر سینه‌ی گئومات مغ نهاده است. پشت سر او، دو تن از درباریان نیزه‌دار و کماندار ایستاده‌اند. در مقابل داریوش و پشت سر گئومات، هشت تن از شورشیان اصلی (و بعدها یک اسیر سکایی) با دستان بسته و زنجیر به گردن، به صف ایستاده‌اند. بر فراز همه، نماد فروهر (اهورامزدا) در حال اعطای حلقه‌ی قدرت به داریوش دیده می‌شود .

3. دسترس‌ناپذیری: پس از اتمام کار، پلکان‌هایی که سنگ‌تراشان برای رسیدن به محل کارگاه از آن استفاده می‌کردند، تراشیده و محو شد تا هیچ کس نتواند به این اثر مقدس آسیب بزند. داریوش خود در پایان کتیبه از آیندگان خواسته است که از این اثر محافظت کنند .